Qendra Islamike Shqiptaro-Amerikane ankoron rrjetin më të madh të organizuar të kongregacioneve sunite shqiptaro-amerikane në Shtetet e Bashkuara, krahas xhamive të pavarura shqiptaro-amerikane nga Bronksi te Çikago që operojnë jashtë çdo organi ombrellë. Ka disa qendra që ndajnë variacione të atij emri; flagshipi — dhe ai që shumica e njerëzve po kërkojnë — është Qendra Islamike Shqiptare në Harper Woods, Miçigan, themeluar nga Imam Vehbi Ismaili dhe e shuguruar më 3 nëntor 1963.
Sot, rrjeti institucional është më i gjerë se një xhami e vetme. Trembëdhjetë e më shumë Qendra Islamike Shqiptare dhe xhami afilohen me Kryesinë e Qendrave të Komunitetit Mysliman Shqiptar — një organ ombrellë që Imam Ismaili ndihmoi të vendosej më 1992 — nëpër Konektikatin, Pensilvanian, Nju-Jork, Nju-Xhersi, Florida, Miçiganin, Illinois-in, dhe Ontarion. Kongregacione të tjera sunite shqiptaro-amerikane (Bronks, pjesë të Bostonit, Çikago, Konektikati, NJ) operojnë në mënyrë të pavarur nga Kryesia; pamja është plurale.
Ky shkrim bën tre gjëra: tregon historinë e themelimit (Imam Vehbi Ismaili, Detroiti, 1949 deri në 1963), harton rrjetin (çdo Qendër Islamike Shqiptare të madhe që mund ta verifikojmë, sipas metros), dhe u përgjigjet pyetjeve praktike që lexuesit kanë — kush është sunit, kush është bektashian, çfarë bën një Qendër Islamike Shqiptare përtej lutjes së së premtes, dhe si të gjesh më të afërtën tënde.
E kemi shkruar faktikisht dhe me respekt. Jeta fetare shqiptaro-amerikane është plurale — katolike, ortodokse, sunite, bektashiane, laike — dhe te NAR, i numërojmë të gjitha. Ky shpjegim përqendrohet te rrjeti i Qendrës Islamike Sunite sepse ajo është pyetja e kërkimit, por pamja më e gjerë rëndon dhe shfaqet aty ku duhet.
Imam Vehbi Ismaili dhe qendra e Detroitit
Vehbi Ismaili (1919-2008) lindi në Shkodër, qytetin historik katolik-mysliman të Shqipërisë veriore. I ati shërbeu si myfti — një jurist i lartë mysliman — që e vendosi Vehbiun në establishmentin fetar shqiptar që në fillim. Studioi në Seminarin Islamik në Tiranë, pastaj u zhvendos në Kajro më 1937 për të vazhduar stërvitjen në Universitetin Al-Azhar, një nga qendrat më të vjetra dhe më ndikuese në botë të mësimit sunit.
Kur marrja komuniste e Shqipërisë në mesin e viteve 1940 eliminoi lirinë fetare dhe shpërbëu institucionet klerikale, i ati e këshilloi të mos kthehej. Vehbiu kaloi pjesën tjetër të viteve 1940 në Egjipt si shkrimtar dhe përkthyes, duke prodhuar versione arabisht të veprave fetare shqiptare dhe komentarë shqip të teksteve islame.
Më 1949 mbërriti në Detroit. Myslimanët shqiptarë kishin qenë duke u vendosur në zonën metropolitane që nga fillimi i viteve 1900 — punëtorë mullinjsh, operatorë restorantesh, punëtorë fabrikash — dhe deri në fund të viteve 1940 numëronin në qindra familje pa një xhami të ndërtuar posaçërisht të tyre. Imam Ismaili themeloi Albanian American Moslem Society-në po atë vit. Komuniteti u takua në International Institute of Detroit, shkurt me American Moslem Society në Dearborn, dhe në një ish-kishë armene në Hamilton Avenue (Building Islam in Detroit, Universiteti i Miçiganit).
Themelet e xhamisë së përhershme u hodhën më 1962. Arkitekti Frank Beymer e projektoi me një siluetë dalluese osmane ballkanike — minare, kupë, harqe, dhe paletë ngjyrash të zgjedhur qëllimisht për t’u ndier si shtëpi për shqiptarët që mbanin mend xhamitë e Shkodrës, Tiranës, dhe Durrësit. Ndërtesa përfshin një sallë lutjeje, klasa, një sallë të madhe shoqërore, një kuzhinë, dhe zyra — e projektuar që në ditën e parë si institucion komuniteti, jo vetëm si vend lutjeje. Hapja madhështore ishte më 3 nëntor 1963.
Imam Ismaili drejtoi xhaminë e Harper Woods-it dhe komunitetin mysliman shqiptar në Amerikën e Veriut për më shumë se pesëdhjetë vjet. Botoi mbi tridhjetë e pesë libra mbi islamin dhe jetën fetare shqiptare, të përkthyer në më shumë se njëzet e pesë gjuhë, dhe punoi publikisht përgjatë Luftës së Ftohtë për të avokuar lirinë fetare në Shqipëri, ku regjimi e kishte shpallur vendin zyrtarisht ateist më 1967. Memuari i tij i vitit 1988, Albania, Land of My Birth, është një burim kanonik në gjuhën angleze mbi përvojën myslimane shqiptare të shek. XX. Vdiq më 2008. Qendra e Harper Woods-it mbetet një kongregacion aktiv sot, duke u shërbyer disa mijëra familjeve myslimane shqiptaro-amerikane nëpër County-n e Macomb-it dhe metron e Detroitit (Albanian Islamic Center; Building Islam in Detroit).
Kryesia e Qendrave të Komunitetit Mysliman Shqiptar
Më 1992 — ndërsa Shqipëria po dilte nga komunizmi dhe një valë e rinovuar e myslimanëve shqiptarë po mbërrinte në SHBA — Imam Ismaili dhe një grup imamësh të tjerë shqiptaro-amerikanë formalizuan një strukturë ombrellë tani të njohur si Kryesia e Qendrave të Komunitetit Mysliman Shqiptar (në referencat më të hershme dhe të mbivendosura, Kryesia e Komunitetit Mysliman Shqiptar në Shtetet e Bashkuara dhe Kanada).
Për qendrat anëtare të saj, Kryesia bën disa nga ato që bëjnë strukturat dioqezane për famullitë katolike e ortodokse: koordinon trajnimin e klerit, harmonizon kurrikulin e edukimit fetar, vendos kalendarin për vëzhgimet e përbashkëta, ndërmjetëson mosmarrëveshjet midis qendrave, dhe e përfaqëson rrjetin publikisht. Nuk i zëvendëson bordet e qendrave lokale — çdo qendër anëtare mbetet e qeverisur në mënyrë të pavarur — dhe nuk flet për kongregacionet sunite shqiptaro-amerikane jo-anëtare, që caktojnë vetë klerin, kalendarët, dhe qëndrimin e tyre publik.
E vendosur historikisht në Harper Woods krah me xhaminë flagship, Kryesia koordinon një rrjet prej trembëdhjetë e më shumë qendrash nëpër Shtetet e Bashkuara dhe Kanadanë. Qendrat anëtare marrin mbështetje për vendosjen e imamëve, ndajnë logjistikën e lutjes së Bajramit, dhe kontribuojnë në një fond të vogël për klerin në vështirësi financiare. Kryesia gjithashtu angazhohet me institucionet fetare të qeverisë shqiptare — Komunitetin Mysliman të Shqipërisë dhe Bashkësinë Fetare Islame të Kosovës — kur imamët a kurrikulat udhëtojnë midis vendeve.
Kryesia ka folur publikisht mbi çështje komuniteti kur ka gjykuar se ishte e nevojshme një zë sunit shqiptaro-amerikan — për shembull, pas incidentit të Fort Dix-it të vitit 2007, kur disa nga të arrestuarit ishin shqiptaro-amerikanë (Kryesia e refuzoi formalisht ekstremizmin dhe theksoi qëndrimin apolitik, civil të komuniteteve sunite shqiptaro-amerikane). Ai lloj pune përfaqësuese — të folurit për rrjetin që xhamitë individuale të mos ta bëjnë — është një nga funksionet e saj themelore.
Direktoria: qendrat dhe xhamitë islamike shqiptare sipas metros
Lista më poshtë mbulon Qendrat dhe xhamitë kryesore Islamike Shqiptare që mund t’i verifikojmë sipas emrit, adresës, ose pranisë aktive në web. Konvencionet e emërtimit mbivendosen (Society / Center / Cultural Center / American), pra listojmë secilën nën emrin e saj të kërkuar zakonisht plus metrën e saj dhe një shënim të shkurtër konteksti. Oraret e shërbimit dhe madhësitë e kongregacionit ndryshojnë; trajtoji si të përafërta.
Metroja e Detroitit (Miçigan)
Përqendrimi më i madh i institucioneve sunite shqiptaro-amerikane në vend.
- Qendra Islamike Shqiptare — Harper Woods, MI (19775 Harper Ave). Themeluar nga Imam Vehbi Ismaili; e shuguruar 1963. Xhumaja e premtes me hutbe zakonisht të mbajtur në shqip me përkthim anglisht, gjithnjë e më shumë dygjuhësh. Disa mijëra familje.
- Albanian American Islamic Society — zona e Sterling Heights / County Macomb. U shërben valës myslimane shqiptare pas viteve 1990 të përqendruar në periferitë veriore të Detroitit.
- Qendra Kulturore Islamike Shqiptare — County Macomb. Qendër shumëqëllimore me hapësirë lutjeje, funksione në stilin e teqes për dasma e funerale, dhe shkollë shqipe të së shtunës.
Popullsia myslimane shqiptare e metros së Detroitit është mjaft e dendur sa disa xhami dhe dhoma lutjeje më të vogla operojnë krah me të treja më sipër, shpesh brenda sallave komunitare në pronësi shqiptare.
Metroja e Nju-Jorkut
- Albanian Islamic Center of New York — Bronks. Kongregacion sunit shqiptar i vendosur prej kohësh që u shërben komuniteteve të Belmont-it dhe Pelham Parkway-së. I pavarur nga rrjeti i Kryesisë; përmendur për të dhënë një pamje të ndershme.
- Albanian American Islamic Center of Queens (AAICQ) — vendndodhjet e Staten Island-it dhe Queens-it kanë operuar nën emra të lidhur ngushtë. U shërben popullsive shqiptare myslimane të Astoria-s dhe Queens-it. Lutja e premtes në shqip me përkthim anglisht. Një nga kongregacionet më të mëdha shqiptare sunite në Bregun Lindor.
- Albanian Islamic Cultural Center — Nju-Jork. Sallë me orientim komunitar me programim të rregullt fetar dhe një gjurmë të madhe rinore dhe të shkollës së së shtunës.
- Teqja Bektashiane (sufi shqiptare) — Bruklin dhe gjetkë në metron. Traditë e ndryshme — bektashizmi është një rend i veçantë sufi me kler dhe institucione të veçanta nga rrjedha kryesore sunite. Përmendur këtu për plotësinë; trajtuar në seksionin tjetër.
Nju-Xhersi
- Albanian Islamic Cultural Center of New Jersey — zona Garfield / Paterson. U shërben komunitetit shqiptar të Patersonit, një nga lagjet shqiptaro-amerikane më të dendura në vend, dhe përqendrimit më të gjerë Bergen-Passaic.
Konektikat
- Albanian American Muslim Community of Connecticut (AAMC-CT) — zona e Waterbury-t. Konektikati ka popullsinë shqiptaro-amerikane myslimane më të madhe për frymë të çdo shteti të Anglisë së Re. Qendra ankoron lutjen e premtes, shkollën e së shtunës, dhe Bajramin për korridorin Waterbury / New Haven.
Pensilvania
- Albanian Cultural Center of Philadelphia — qendër shumëqëllimore. Funksionet fetare janë pjesë e një gjurme më të gjerë kulturore; komuniteti i Filadelfias është më i vogël se Detroiti a Nju-Jorku por i vendosur prej kohësh, që daton tek imigracioni i fillimit të shek. XX.
Florida
- Albanian Islamic Cultural Center of Clearwater — u shërben popullsisë shqiptaro-amerikane të Tampa Bay-së, që është rritur ndjeshëm që nga vitet 2000 ndërsa shqiptaro-amerikanët kanë migruar në jug nga Verilindja dhe Mesperëndimi për punë dhe pension.
Çikago
- Albanian American Islamic Center (Çikago) —
xhami.org. U shërben komunitetit mysliman shqiptar të metros së Çikagos, përfshirë popullsinë e konsiderueshme shqiptaro-amerikane në periferitë perëndimore.
Ontario, Kanada
- Albanian Muslim Society of Toronto —
albmuslim.ca. Themeluar më 1957, një nga institucionet myslimane shqiptare më të vjetra të organizuara në Amerikën e Veriut. Përfshirë këtu sepse komuniteti i Torontos ka lidhje të thella ndërkufitare me Detroitin, Buffalo-n, dhe komunitetin më të gjerë shqiptaro-amerikan. - Bashkimi Islamic Center — zona e Torontos. U shërben një kongregacioni të madh shqiptar sunit me lutje të rregullt të premtes dhe programim komunitar.
Për secilën nga qendrat më sipër, modeli praktik është i ngjashëm: xhumaja e premtes e mbajtur kryesisht në shqip me përkthim anglisht (vetëm anglisht ose me anglishten të parë është gjithnjë e më e zakonshme në qendrat e brezit të dytë e të tretë), klasa për fëmijët në fundjavat, lutjet e Eid al-Fitr dhe Eid al-Adha që tërheqin turmat më të mëdha të vitit, dhe një sallë komuniteti e rezervuar për dasma, iftarë gjatë Ramazanit, dhe mbledhje familjare.
Sunitë shqiptarë vs bektashinj: një shënim me respekt
Shumica e myslimanëve shqiptaro-amerikanë janë sunitë. Vlerësimi klasik, i nxjerrë nga puna në stilin e censusit në Shqipëri të shek. XX, e vendos pjesën bektashiane të myslimanëve shqiptarë në rreth një të katërtën — një referencë e vitit 1937 regjistroi «rreth 27% të popullsisë myslimane në Shqipëri» që identifikoheshin si bektashinj (Wikipedia: Islami në Shqipëri). Në diasporën amerikane raporti duket më fort sunit, pjesërisht sepse komuniteti sunit shqiptar i Detroitit u organizua më herët dhe më dukshëm.
Urdhri bektashian është një traditë sufi me rrënjë të thella historike në jetën fetare shqiptare. Ka hierarkinë e tij të klerit — babai, dervishi, kryegjyshi — dhe rrjetin e tij institucional. Teqja e Parë Shqiptare Bektashiane në Amerikë në Taylor, Miçigan, u themelua nga Baba Rexhebi më 1954 dhe është teqja e parë bektashiane e ndërtuar ndonjëherë në Shtetet e Bashkuara. (Nuk bëjmë pretendimin më të gjerë që është më e vjetra në tërë Hemisferën Perëndimore; nuk mund ta verifikonim përfundimisht në shkrimin e këtij shkrimi, dhe meriton një përgjigje të kujdesshme.)
Dy komunitetet janë organizativisht të dallueshme — institucione të veçanta, kler i veçantë, shkolla fetare të veçanta — por bashkëpunuese në nivelin komunitar. Në banketet e Ditës së Flamurit, përkujtimet e Ditës së Pavarësisë, galat e bursave, dhe eventet civile shqiptaro-amerikane, imamët sunitë dhe baballarët bektashinj ulen në të njëjtën tryezë krye, krah me priftërinjtë katolikë dhe klerin ortodoks. Ai pluralizëm është një tipar i jetës së komunitetit shqiptar, jo një përjashtim.
Nuk marrim pozicion mbi teologjinë sunite-bektashiane a mbi klasifikimet që vetë studiuesit nuk pajtohen. Të dyja traditat janë pjesë e historisë fetare shqiptaro-amerikane, dhe të dyja i përkasin çdo numërimi të ndershëm.
Çfarë bën një Qendër Islamike Shqiptare përtej adhurimit
Duke hyrë në një Qendër Islamike Shqiptare në një pasdite të ditës që nuk është e premte, gjëja e parë që vëren është që nuk duket si një ndërtesë fetare me një qëllim të vetëm. Janë tryeza palosëse. Një urn kafeje. Një këndi librash për fëmijët. Një tabelë e bardhë me orarin e klasave.
Qendrat Islamike Shqiptare në SHBA funksionojnë si institucione komuniteti, jo rreptësisht si shtëpi adhurimi. Gjurma zakonisht përfshin:
Hapësirë komunitare. Pritje dasmash, valle në festa fejese, iftarë gjatë Ramazanit, banketet e bajramit, pritje funeralesh dhe përkujtime të dyzetë ditëve. Salla e madhe shoqërore në Harper Woods, dhomat e barasvlefshme në Queens dhe Waterbury dhe Sterling Heights — këto janë aty ku ndodh jeta familjare shqiptaro-amerikane për pjesë të mëdha të kalendarit.
Shkollë e shtunës në gjuhën shqipe. Shumica e qendrave drejtojnë një program fundjavor për fëmijët — gjuhë, histori, edukim fetar, muzikë. Për fëmijët e brezit të dytë e të tretë prindërit e të cilëve shqetësohen që gjuha nuk do të mbijetojë një brez tjetër, kjo është ku transmetohet. Puna më e gjerë e NAR-it mbi diasporën mbështetet pjesërisht në ekzistencën e këtyre programeve; pa to, numërimi do të zvogëlohej më shpejt sesa rritet.
Mbështetje për integrimin e imigrantëve. Të ardhurit e rinj — sidomos pas rënies së komunizmit në vitet 1990, vendosjes së refugjatëve të luftës së Kosovës më 1999, dhe migracionit të qëndrueshëm pas vitit 2000 — janë mbështetur në Qendrat Islamike për referime banesash, lidhje me klasa anglishtje, drejtime punësimi, dhe ndihmë me përkthim. Qendrat shpesh bashkëpunojnë me dhomat e tregtisë shqiptaro-amerikane në këtë punë.
Çertifikim halal dhe rrjete ushqimi. Restorantet dhe kasapët shqiptaro-amerikanë nëpër Detroit, Nju-Jork, Konektikat, dhe Nju-Xhersi mbështeten te imamët lokalë për çertifikimin halal dhe mbikëqyrjen e therjes. Tubacioni nga Qendra Islamike te qebaptorja te tryeza familjare shqiptaro-amerikane është më afër sesa e dinë të huajt.
Partneritete civile. Qendrat Islamike Shqiptare bashkëpunojnë rregullisht me famullitë katolike shqiptare, kishat ortodokse shqiptare, dhe teqetë bektashiane në evente në tërë komunitetin. Dita e Flamurit (28 nëntor), Dita e Pavarësisë për Shqipërinë dhe Kosovën, galat e bursave, dhe Parada Shqiptare e Nju-Jorkut janë programim i përbashkët. Identiteti i përbashkët është shqiptar i pari; institucioni fetar është mjedisi, jo kufiri.
Kjo është arsyeja pse numërimi rëndon nëpër fe. Regjistri i NAR-it nuk po të kërkon të identifikosh një besim — po të kërkon të numërohesh si shqiptar. Qendrat Islamike kanë bërë punën e ndërtimit të institucioneve; regjistri shtreson një numërim kombëtar mbi to.
Si të gjesh Qendrën Islamike Shqiptare më të afërt
Tre rrugë të ndershme:
- Kryesia e Qendrave të Komunitetit Mysliman Shqiptar mban direktorinë e xhamive të saj anëtare. Flagshipi në Harper Woods (
aicod.org) është kontakti i parë më i lehtë; ata do të të referojnë në qendrën më të afërt anëtare. Për kongregacionet sunite shqiptaro-amerikane jo-anëtare (qendra e Bronksit, disa në Boston, zona e Çikagos, dhe pjesë të CT/NJ), kontakto kongregacionin lokal direkt. - Dhomat e tregtisë shqiptaro-amerikane në Miçigan, Illinois, Nju-Jork, dhe Nju-Xhersi mbajnë rrjete referimesh nëpër institucione fetare e civile shqiptaro-amerikane. Po qe se je i ri në një metro, dhoma do ta dijë imamin.
- Regjistri Kombëtar Shqiptar po ndërton një direktori të unifikuar, agnostike ndaj fesë, të institucioneve shqiptaro-amerikane — katolike, ortodokse, sunite, bektashiane, civile, kulturore, biznesi — në një vend. Është punë në vazhdim. Po qe se di për një qendër që na ka munguar, na kontakto dhe do ta shtojmë.
Po qe se po kërkon posaçërisht Qendrën Islamike Shqiptare më të madhe në SHBA, përgjigjja është Qendra Islamike Shqiptare në Harper Woods, Miçigan — flagshipi i Imam Vehbi Ismailit.
Numërohu, pavarësisht besimit
NAR ekziston për të numëruar shqiptaro-amerikanët. Të gjithë ne — sunitë, bektashinj, katolikë, ortodoksë, laikë, me trashëgimi të përzier, të rrjedhshëm a jo. Censusi zyrtar amerikan regjistron 224 000 shqiptaro-amerikanë (ACS 2024). Vlerësimi i komunitetit është më afër një milioni. Mbyllja e atij hendeku është ajo për të cilën jemi këtu.
Numërimi merr rreth tre minuta, nuk kushton asgjë, dhe i mban të dhënat e tua private. Nuk na thua fenë. Nuk duhet. Na thua që ekziston, dhe të shtojmë te numërimi. Numërohu →
Burime: Albanian Islamic Center (aicod.org); Building Islam in Detroit (Universiteti i Miçiganit, LSA); Archnet — Albanian Islamic Center, Harper Woods; America’s Islamic Heritage Museum — Imam Vehbi Ismail; Wikipedia — Islami në Shqipëri; Wikipedia — Teqja e Parë Shqiptare Bektashiane në Amerikë; Wikipedia — Baba Rexhebi. Aty ku datat a madhësitë e kongregacionit janë të përafërta, e kemi thënë troç.