Ibrahim Rugova (1944–2006) ishte studiuesi letrar, lideri themelues i Lidhjes Demokratike të Kosovës (LDK), dhe presidenti i parë i Kosovës që drejtoi një dekadë rezistence jo të dhunshme kundër sundimit jugosllav në vitet 1990 dhe shërbeu si kreu i parë i shtetit i njohur ndërkombëtarisht i Kosovës pas-luftës. Quhet gjerësisht në Kosovë Ati i Kombit. I njohur si «Gandi i Ballkanit» për përkushtimin e tij ndaj rezistencës paqësore, drejtoi LDK-në për 17 vjet dhe shërbeu si president dy herë: nga 1992 deri më 2000 në qeverinë paralele të panjohur, dhe nga marsi 2002 deri në vdekjen e tij më janar 2006 në administratën e njohur pas-luftës.
Vdiq nga kanceri i mushkërive dy vjet para shpalljes së pavarësisë së Kosovës më 17 shkurt 2008 — destinacioni politik për të cilin kishte punuar për dy dekada por nuk e jetoi për ta parë.
Ajo që ndjek është jeta e tij dhe vendi i tij në harkun e gjatë të historisë së fundit shqiptare-kosovare. Statusi i Kosovës mbetet subjekt i pozicioneve të ndryshme ndërkombëtare; ky shkrim e trajton pyetjen në mënyrë neutrale dhe ndjek regjistrin dokumentar. Wikipedia citohet brenda tekstit për datat dhe hollësitë biografike.
Jeta e hershme: një fshat në Kosovën perëndimore (1944–1980)
Ibrahim Rugova lindi më 2 dhjetor 1944, në fshatin Cerrcë, afër qytetit të Istogut, në atë që atëherë ishte Jugosllavia dhe sot është Kosova perëndimore. Familja i përkiste klanit Kelmendi, një linjë e vjetër fisnore shqiptare me rrënjë në malësitë që shtrihen nëpër Shqipërinë veriore moderne, Mal të Zi, dhe Kosovë.
Ngjarja përcaktuese e fëmijërisë së tij më të hershme ndodhi kur ishte rreth gjashtë javësh. Më janar 1945, babai i tij Ukë Rugova dhe gjyshi i tij nga ana e babait Rrustë Rugova u ekzekutuan nga partizanët komunistë jugosllavë në muajt e mbylljes së luftës (Wikipedia: Ibrahim Rugova). Vrasjet ishin pjesë e lëvizjeve më të gjera partizane të shlyerjes së llogarive nëpër tokat jugosllave më 1944–1945. Akuzat specifike kundër Ukë dhe Rrustë Rugovës nuk janë zgjidhur plotësisht në regjistrin e disponueshëm. Ibrahim Rugova u rrit pa babanë e tij.
Nëna e tij i rriti Ibrahimin dhe motrat-vëllezërit vetëm në fshatin pas-luftës. Ai përfundoi shkollën fillore në Istog dhe u diplomua në shkollën e mesme në Pejë më 1967.
Pastaj u regjistrua në Universitetin e Prishtinës në Fakultetin e Filozofisë, Departamentin e Studimeve Shqiptare. Vitet e tij studentore përkuan me protestat e Kosovës më 1968 — një valë demonstratash nëpër universitetet dhe shkollat e mesme kosovare shqiptare që kërkonin një republikë të veçantë jugosllave për Kosovën dhe të drejta më të gjera kulturore për shqiptarët. Rugova mori pjesë. U diplomua më 1971.
Trajektorja prej andej ishte më shumë studiuese sesa politike. Qëndroi në Prishtinë si bashkëpunëtor kërkimi në Institutin e Studimeve Shqiptare (Instituti Albanologjik) dhe ndoqi një doktoraturë në teorinë letrare. Më 1976–1977 udhëtoi në Paris dhe studioi në École Pratique des Hautes Études nën teoricienin francez strukturalist letrar Roland Bartin — atëherë një nga figurat qendrore në kritikën letrare evropiane (Wikipedia: Ibrahim Rugova).
E përfundoi doktoraturën më 1984.
Trajnimi parizian-strukturalist ia vlen të vërehet. Nuk është prejardhja standarde për një lider politik ballkanik, dhe formësoi një politikan jashtëzakonisht të vëmendshëm ndaj veprimit simbolik dhe ndaj asaj që teoricientët e quajnë dimensioni performativ i shtetformimit — ndërtimi i një shteti duke vepruar sikur tashmë ekzistonte.
Karriera akademike: letërsia, kritika, dhe Instituti Albanologjik
Rugova kaloi vitet 1970 dhe 1980 kryesisht si studiues i letërsisë shqipe, sidomos i poezisë moderniste shqipe dhe historisë letrare të shek. XIX e XX. Botoi ese me prodhim. Veprat e tij kryesore përfshijnë studime mbi teorinë dhe kritikën letrare shqipe, dhe edicionin shumëvëllimor Vepra letrare, një botim i mbledhur i prodhimit të tij studiues.
Redaktoi gazetën studentore Bota e Re dhe revistën letrare Dituria (Wikipedia: Ibrahim Rugova). Më 1988, u zgjodh president i Lidhjes së Shkrimtarëve të Kosovës.
Shërbeu si figurë e lartë në Institutin Albanologjik në Prishtinë përgjatë viteve 1980 — institucioni qendror jugosllav për gjuhësinë, folklorin, dhe studimet letrare në gjuhën shqipe, dhe një bërthamë e jetës intelektuale shqiptare-kosovare nën autonominë e dhënë nga kushtetuta jugosllave e vitit 1974.
Më 1989, ajo autonomi u shfuqizua, dhe bota në të cilën Rugova kishte qenë duke vepruar ndryshoi.
Themelimi i LDK-së (1989–1990)
Kriza politike filloi më mars 1989, kur Sllobodan Millosheviqi — atëherë në ngritje si figura dominante në politikën serbe — kaloi amendamente kushtetuese që i hoqën Kosovës autonominë që mbante nën kushtetutën jugosllave të vitit 1974. Amendamentet shpërbënë parlamentin dhe policinë e veçantë të Kosovës, e sollën Kosovën nën kontroll të drejtpërdrejtë administrativ serb, dhe shkaktuan një valë shkarkimesh të shqiptarëve kosovarë nga vendet e punës në sektorin publik, universitetet, dhe mediat shtetërore.
Përgjigja e klasës intelektuale shqiptare-kosovare ishte e shpejtë. Më 23 dhjetor 1989, një grup shkrimtarësh, akademikësh, dhe ish-dizidentësh kosovarë — Rugova mes tyre — themeluan Lidhjen Demokratike të Kosovës (LDK).
LDK-ja u konceptua që në fillim si lëvizje politike masive e jo si parti e ngushtë opozitare. Rritja e saj ishte e jashtëzakonshme. Brenda muajve regjistroi rreth 700 000 anëtarë — afër tërë popullsisë së rritur shqiptare të Kosovës atëherë (Wikipedia: Ibrahim Rugova). Rugova u zgjodh president i LDK-së më 1990 dhe e mbajti pozicionin deri në vdekjen e tij gjashtëmbëdhjetë vjet më vonë.
Pyetja strategjike që përballeshin udhëheqësit e LDK-së më 1989–1990 ishte e drejtpërdrejtë. Jugosllavia po shpërbëhej — Sllovenia dhe Kroacia do të shpallnin pavarësinë më 1991, Bosnja më 1992 — dhe lufta ishte tashmë e dukshme në horizont. Opsionet e Kosovës, siç i lexonte Rugova, ishin tre: të pranonte shfuqizimin e autonomisë dhe të integrohej në një Kosovë të administruar nga Serbia; të merrte armët, në rrugën në të cilën forcat kroate dhe boshnjake do të detyroheshin së shpejti; ose të refuzonte legjitimitetin e administratës së re serbe plotësisht dhe të ndërtonte një shtet paralel jashtë kontrollit serb pa konfrontim të hapur të armatosur.
Rugova zgjodhi rrugën e tretë dhe e angazhoi LDK-në te ajo për dekadën e ardhshme.
Ndikimet intelektuale që citoi hapur ishin Gandi dhe tradita dizidente e Evropës Lindore — Václav Havel në Çekosllovaki, lëvizja Solidarnosht në Poloni, vala e vitit 1989 që kishte rrëzuar regjimet komuniste pa luftë civile. Formulimi i vetë Rugovës, i cituar shpesh që atëherë: «Thertorja nuk është forma e vetme e luftës. Nuk ka poshtërim masiv në Kosovë. Jemi të organizuar dhe po veprojmë si shtet.»
Strategjia bleu kohë. Ndërsa pjesa tjetër e ish-Jugosllavisë ra në luftimet më të këqija evropiane që nga 1945-a, Kosova nuk — për shumicën e dekadës.
Shteti paralel (1990–1998)
Ajo që Rugova dhe LDK-ja ndërtuan midis 1990 dhe 1998 ka pak paralele moderne.
Kur autoritetet serbe dëbuan studentët dhe stafin akademik shqiptar kosovar nga Universiteti i Prishtinës, LDK-ja organizoi një sistem paralel arsimi në shtëpi private, klasa bodrumi, dhe apartamente të konvertuara. Deri në mes të viteve 1990 sistemi paralel po edukonte një vlerësim 400 000 studentësh në çdo nivel nga shkolla fillore deri në universitet. Mësuesit punonin për paga simbolike a për asgjë. Kurrikuli ishte në gjuhën shqipe dhe ndiqte kalendarin akademik shqiptar-kosovar.
Kur mjekët dhe infermieret kosovare shqiptare u shkarkuan nga sistemi shëndetësor publik, LDK-ja ndërtoi një rrjet paralel shëndetësor — klinika në ndërtesa private, dispenseri lëvizëse, një sistem referimi që funksiononte krah me (dhe ndonjëherë në bashkëpunim me) spitalet zyrtare të drejtuara nga Serbia.
Shteti paralel kishte institucionet e veta jozyrtare të qeverisjes. U zgjodh një kuvend nëntokësor. Bujar Bukoshi, një figurë e LDK-së që vepronte nga Gjermania, shërbeu si kryeministër në mërgim. Rugova udhëtoi në kryeqytetet perëndimore përgjatë gjithë dekadës — Uashington, Bon, Londër, Vatikan — duke u takuar me krerë shtetesh, ministra të jashtëm, dhe parlamentarë si presidenti de facto i një entiteti që, nga këndvështrimi i së drejtës ndërkombëtare, nuk ekzistonte.
Financimi vinte kryesisht nga diaspora shqiptaro-kosovare, sidomos në Gjermani, Zvicër, dhe Shtetet e Bashkuara. LDK-ja organizoi atë që ishte në efekt një taksë vullnetare 3% mbi të ardhurat, e paguar nga shqiptarët kosovarë jashtë vendit — sidomos komuniteti i madh gastarbeiter në Gjermani — në llogari që financonin pagat e shtetit paralel, sistemin e arsimit, dhe ndërhyrjen diplomatike të LDK-së (Wikipedia: Ibrahim Rugova).
Më shtator 1991, u mbajt një referendum jozyrtar — jashtë autoritetit të shtetit serb dhe i kontestuar prej tij — në të cilin një shumicë dërrmuese e shqiptarëve kosovarë pjesëmarrës votoi në favor të një Republike të Pavarur të Kosovës. Rezultati i raportuar ishte 99,5% në favor me një pjesëmarrje rreth 87% të votuesve të lejuar shqiptarë.
Më maj 1992, Rugova u zgjodh president i Republikës së vetë-shpallur të Kosovës në një tjetër votim jozyrtar. Republika u njoh ndërkombëtarisht vetëm nga Shqipëria. Autoritetet serbe iu përgjigjën duke arrestuar 112 nga 120 anëtarët e zgjedhur të kuvendit krah me gjashtë zyrtarë të qeverisë së panjohur, duke i akuzuar për «veprimtari kundër-revolucionare» (Wikipedia: Ibrahim Rugova).
Rregullimi që rezultoi — një shoqëri paralele kosovare shqiptare që funksiononte hapur krah me, por kryesisht ndaras nga, shteti serb — qëndroi në diçka si ekuilibër për shumicën e viteve 1990. Ishte i paqëndrueshëm. Ishte i kontestuar. Por nuk ishte luftë.
UÇK-ja, lufta, dhe 1999-a
Deri në mes të viteve 1990, durimi i shqiptarëve kosovarë më të rinj për një strategji që prodhonte shkolla paralele por asnjë lëvizje në çështjen politike po mbaronte.
Katalizatori ishte Marrëveshja e Dejtonit më nëntor 1995, që mbylli luftën në Bosnjë dhe nuk përmendi fare Kosovën. Leximi në terren ishte i drejtpërdrejtë: Bosnja, që kishte luftuar, ishte negociuar mbi të. Kosova, që nuk kishte luftuar, ishte injoruar.
Ushtria Çlirimtare e Kosovës (UÇK) doli si një kryengritje e vogël e armatosur më 1996–1997, duke u mbështetur te rekrutë më të rinj, disa nga fondet e diasporës, dhe armë që u bënë të disponueshme pas shembjes së shtetit shqiptar më 1997 në krizën e skemave piramidale. Teoria e saj e veprimit ishte e ndryshme nga ajo e Rugovës: rezistencë e armatosur, ndërkombëtarizim i konfliktit, dhe zgjidhje politike nën armë.
Përgjigja e Rugovës ishte angazhimi i vazhdueshëm te linja jo e dhunshme. Ai shqetësohej që rezistenca e armatosur do të ftonte kundër-dhunën serbe sipas modelit boshnjak — zhvendosje masive, viktima masive — pa prodhuar rezultatin politik të pritur. Mosmarrëveshja hapi një ndarje brenda politikës shqiptare-kosovare që vazhdon në formë të modifikuar sot.
Deri më 1998, ajo mosmarrëveshje u kapërcye nga ngjarjet. Forcat e sigurisë serbe kryen operacione kundër-kryengritjeje gjithnjë e më të mëdha në Kosovën qendrore dhe perëndimore. Deri në fund të vitit, një vlerësim 100 000 kosovarë ishin zhvendosur, dhe situata ishte bërë luftë e hapur civile.
Rugova u rizgjodh president i republikës së panjohur më 1998 dhe iu dha Çmimi Sakharov për Lirinë e Mendimit nga Parlamenti Evropian atë vit (Wikipedia: Ibrahim Rugova).
Më shkurt 1999, fuqitë perëndimore mblodhën bisedimet e Rambouillet-së jashtë Parisit, duke u përpjekur të ndërmjetësonin një zgjidhje. Rugova u kalua në favor të Hashim Thaçit të UÇK-së si kryetar i ekipit negociator shqiptar kosovar — një shenjë publike që qendra politike e gravitetit ishte zhvendosur drejt krahut të armatosur.
Bisedimet e Rambouillet-së dështuan. NATO-ja filloi bombardimin e Jugosllavisë më 24 mars 1999 në Operacionin Forca Aleate, fushatën ajrore 78-ditore që do të detyronte tërheqjen serbe nga Kosova deri në qershor.
Vetë Rugova u vendos nën arrest shtëpie në Prishtinë nga forcat serbe në fund të marsit 1999. Në fillim të prillit u mor me detyrim në Beograd dhe u shfaq në televizionin shtetëror serb krah me Sllobodan Millosheviqin, duke kërkuar fundin e luftës (Wikipedia: Ibrahim Rugova). Shfaqja u kritikua gjerësisht brenda komunitetit shqiptar-kosovar atëherë. Rugova tha më pas që ishte detyruar — që alternativa ishte zhdukja — dhe bota më e gjerë politike shqiptare-kosovare përfundimisht e pranoi atë rrëfim, edhe pse episodi la shenjë.
Më maj 1999 iu lejua të largohej për në Itali, ku qëndroi në mërgim të përkohshëm deri më korrik 1999, kur u kthye në Kosovë me një mirëseardhje heroi disa javë pas tërheqjes serbe.
Presidenca pas-luftës (1999–2006)
Pas luftës, Kosova u administrua nga Misioni i Përkohshëm i Kombeve të Bashkuara në Kosovë (UNMIK), i krijuar nën Rezolutën 1244 të Këshillit të Sigurimit të OKB-së (10 qershor 1999), me KFOR-in e NATO-s që siguronte sigurinë në terren. Rregullimi shtyu pyetjen e statusit përfundimtar politik të Kosovës — formula që komuniteti ndërkombëtar do ta mbartte në vitet 2000.
Zgjedhjet e para pas-luftës prodhuan një fitore të qartë të LDK-së. Në zgjedhjet komunale të tetorit 2000, LDK-ja mori rreth 58% të votave, kundrejt rreth 27% për Partinë Demokratike të Kosovës (PDK) të Hashim Thaçit (Wikipedia: Ibrahim Rugova). Zgjedhjet parlamentare të vitit 2001 konfirmuan modelin.
Më 4 mars 2002, Kuvendi i Kosovës zgjodhi Rugovën President të Kosovës — postin e tij të parë formalisht të njohur ndërkombëtarisht. U rizgjodh nga Kuvendi më dhjetor 2004.
Programi pas-luftës i Rugovës ishte i njëjti që kishte qenë më 1992: pavarësia me marrëveshje ndërkombëtare, mjete paqësore, partneritet i ngushtë me Shtetet e Bashkuara dhe Bashkimin Evropian. Më nëntor 2004, në një gjest të llogaritur drejt ish-krahut të armatosur, ai emëroi ish-komandantin e UÇK-së Ramush Haradinaj kryeministër — një përpjekje për t’i tërhequr LDK-në dhe familjet politike pas-UÇK-së në një koalicion të vetëm qeverisës.
Më mars 2005, Rugova i shpëtoi i pa lënduar një atentati kur një bombë shpërtheu pranë automjetit të tij (Wikipedia: Ibrahim Rugova). Sulmi nuk u atribuua kurrë përfundimisht.
Deri në fund të vitit 2005, procesi i Statusit Përfundimtar kishte filluar. Sekretari i Përgjithshëm i OKB-së emëroi ish-presidentin finlandez Martti Ahtisaari Posaçem më nëntor 2005 për të drejtuar negociatat mbi statusin e ardhshëm politik të Kosovës. Rugova hyri në negociata si presidenti i Kosovës. Nuk do t’i shihte deri në përfundim.
Kanceri dhe vdekja
Më 30 gusht 2005, Rugova udhëtoi në Qendrën Mjekësore Rajonale Landstuhl në Gjermani — një spital ushtarak amerikan — për vlerësim mjekësor. Më 5 shtator 2005, zyra e tij shpalli që ishte diagnostikuar me kancer të mushkërive. Ishte pirës zinxhir, gjë që kishte qenë fakt publik për dy dekada.
Refuzoi të jepte dorëheqjen. Vazhdoi të priste vizitorë, të nënshkruante dokumente, dhe të shfaqej në funksione zyrtare përgjatë vjeshtës dhe në vitin e ri, duke punuar nga rezidenca dhe nga spitali ndërsa trajtimi vazhdonte. Kemoterapia nuk e ndaloi sëmundjen.
Ibrahim Rugova vdiq më 21 janar 2006, në Prishtinë, në moshën 61-vjeçare (Wikipedia: Ibrahim Rugova).
Funerali i tij shtetëror më 26 janar 2006 u ndoq nga një vlerësim 500 000 vajtues — afër një të katërtës së popullsisë së Kosovës — dhe nga liderë rajonalë dhe figura të larta ndërkombëtare. U varros në një vend vari në kodrë në lagjen Velania të Prishtinës.
Trashëgimia
Dy vjet e njëzet e shtatë ditë pas vdekjes së Rugovës, më 17 shkurt 2008, Kuvendi i Kosovës lëshoi Shpalljen e Pavarësisë së Kosovës. Ishte nënshkruar nga pasardhësit politikë të Rugovës — Kryeministri Hashim Thaçi, Kryetari i Kuvendit Jakup Krasniqi, dhe Presidenti Fatmir Sejdiu, figura e LDK-së që e kishte pasuar Rugovën si kreu i partisë dhe si president i Kosovës.
Reputacioni i Rugovës në Kosovë nuk kërkonte shpalljen për t’u vendosur. Ishte quajtur Ati i Kombit dhe Ati Themeltar shumë para vdekjes së tij. Kosova e shpalli pas vdekjes «Hero të Kosovës» më 2007. Presidenti shqiptar Alfred Moisiu i dha Urdhrin e Flamurit Kombëtar më 2006. Autostrada R7 midis Kosovës dhe Shqipërisë, e përfunduar më 2013, mban emrin e tij.
Shkollat, autostradat, sheshet, dhe institucionet nëpër Kosovë e Shqipëri mbartin emrin e tij. Pyetja konkurruese se cila traditë politike shqiptare-kosovare — jo-dhuna e Rugovës a rezistenca e armatosur e UÇK-së — qëndron në qendër të jetës simbolike të shtetit të ri mbetet e gjallë, dhe peizazhi publik përkujtimor i Kosovës aktuale pasqyron të dyja.
Shalli i mëndafshit në qafë që Rugova mbante gjithmonë, i lidhur në fyt në stilin e një intelektuali francez, u bë pas vdekjes së tij një simbol i njohshëm i identitetit jo të dhunshëm shqiptar kosovar. Ende shfaqet në postera përkujtimorë, në murin e zyrave të LDK-së në Prishtinë e nëpër diasporë, dhe në ikonografi joformale të komunitetit.
Diaspora dhe Rugova
Diaspora shqiptaro-amerikane dhe më e gjera shqiptaro-kosovare ishte qendrore për shtetin paralel që Rugova dhe LDK-ja ndërtuan. Taksa vullnetare 3% mbi të ardhurat që financoi sistemet paralele të arsimit dhe shëndetësisë të Kosovës përgjatë viteve 1990 u pagua kryesisht nga komunitetet gastarbeiter në Gjermani e Zvicër dhe nga komunitetet shqiptaro-amerikane në Nju-Jork, Detroit, Boston, Worcester, dhe Bronks. Degët e LDK-së vepronin hapur nëpër Shtetet e Bashkuara përgjatë viteve 1990, duke organizuar mbledhjen e fondeve, ndërhyrjen politike te politikë-bërësit amerikanë, dhe fundin e diasporës së logjistikës së shtetit paralel.
Për shumë regjistrues të NAR-it me prejardhje kosovare, Rugova është një nga figurat politike më shpesh të cituara si një prej pranive përcaktuese të historisë së fundit të komunitetit. Lidhet sidomos me brezin që ndërtoi infrastrukturën politike të diasporës në Shtetet e Bashkuara përgjatë viteve 1990, dhe portreti i tij — me shall mëndafshi të lidhur dhe buzëqeshje të lehtë — është një imazh i përsëritur në shtëpitë shqiptaro-kosovare të diasporës krah me fotografi të të afërmve që u larguan nga Peja, Drenica, a Prishtina në vitet 1980 e 1990.
Regjistri Kombëtar Shqiptar ekziston për të numëruar shqiptaro-amerikanët nëpër të gjitha komunitetet që përbëjnë diasporën — nga Shqipëria, nga Kosova, nga Maqedonia e Veriut, nga Mali i Zi, nga fshatrat italiane arbëreshe, dhe nëpër brezat e Shtetet e Bashkuara.
Po qe se historia e fundit e familjes tënde rrjedh nëpër dekadën e shtetit paralel, nëpër një të afërm që pagoi taksën 3% në Detroit a dërgoi fëmijët në shkollim të organizuar nga LDK-ja në Prishtinë, nëpër ndonjë nga harku i gjatë i jetës shqiptare-kosovare që mbulon karriera e Rugovës — i përket numërimit.
Numërohu te /sq/register — falas, i enkriptuar, i drejtuar nga komuniteti. Ne lëshojmë një certifikatë njohjeje. Nuk shesim asgjë. Nuk i ndajmë kurrë të dhënat.
Numërimi i parë i drejtuar nga komuniteti i shqiptaro-amerikanëve fillon me ty që shton emrin tënd.
